Ebeveynin yükü
Bizim Annelerimiz Böyle Uğraşmazdı!
Ebeveynlik önerileri çoğalırken yük neden hep aynı kişide kalıyor? Çocuğun bağımsızlığını desteklerken, bütün düzeni ebeveynin hatırlamasına bağlı bırakmamak üzerine.
· Gökçen Çiğdem Çelik
Fark ettiniz mi, son zamanlarda ne kadar sık kendi çocukluğumuzu, anne babalarımızın bizi nasıl büyüttüğünü konuşuyoruz.
“Kimse başımızda beklemezdi, ödevimizi kendimiz yapardık.”
“Canımız sıkılırdı, kendi kendimize oyalanacak bir şey bulurduk.”
“Annem bir kere söylerdi, yeterdi.”
Bunları anlatırken sesimizde hafif bir özlem de var. Sanki bizim çocukluğumuzda ebeveynlik daha kolaydı. Annelerimiz daha rahattı, çocuklar da bir şekilde büyüyordu.
Bir şekilde büyüdüğümüz doğru. O kısmına itirazım yok. Ama o yıllarda bazı çocukların yaşadığı güçlükler tembellik, sorumsuzluk ya da yaramazlık olarak görülüyordu. Bugün desteklenmesi gerektiğini bildiğimiz pek çok çocuk, kendi başının çaresine bakmak zorunda kalıyordu.
Annelerimizin de hayatı pek öyle kolay değildi. Sadece onların taşıdığı yüklerle bizim bugün taşıdıklarımız farklıydı.
Yine de geçmişe duyduğumuz özlemi anlıyorum. Belki de özlediğimiz şey eski ebeveynlik yöntemleri değil, ebeveynliğin bugünkü kadar üzerine düşünülmesi gereken bir işe dönüşmemiş olması.
Çünkü bugün bir çocuğu büyütürken yalnızca onunla ilgilenmiyoruz. Nasıl ilgilendiğimizi de sürekli değerlendiriyoruz.
Çocuğumuzla tartıştığımızı düşünün. Tartışma bitiyor, çocuk odasına gidiyor, biraz sonra başka bir şeyle ilgilenmeye başlıyor ama biz hala kendimizi sorguluyoruz.
Acaba duygusunu yeterince kabul ettim mi? Sınır koyarken fazla mı sertleştim? Daha farklı bir cümle kurabilir miydim? Bu tepkim ileride özgüvenini etkiler mi?
Çocuğumuzun duygularını anlamalıyız.
Sınır koyarken sakin kalmalıyız.
Tutarlı olmalıyız ama gerektiğinde esneyebilmeliyiz.
Bağımsızlığını desteklemeliyiz ama zorlandığında yanında olmalıyız.
Rutin oluşturmalı, ekran süresini yönetmeli, sorumluluk kazandırmalı, okul hayatını takip etmeli, özgüvenini desteklemeliyiz.
Bir de bütün bunları yaparken kendi duygularımızı düzenlemeliyiz.
Kendimize zaman ayırmayı da unutmayalım tabii.
Çünkü kendine iyi bakmayan ebeveyn, çocuğuna nasıl iyi bakacak?
Çok doğru. Kendimize bakmayı da yapılacaklar listesine ekleyelim. Mümkünse takvime işleyelim, yoksa unutabiliriz!
İşin tuhafı, bu önerilerin çoğuna tek tek baktığınızda itiraz edecek pek bir şey bulamıyorsunuz. Çocukların duygularını önemsemek, sınır koymak, bağımsızlıklarını desteklemek… Bunların hepsi önemli.
Ama hepsini aynı anda, her gün, her durumda ve mümkünse hiç hata yapmadan gerçekleştirmeye çalışınca insan kendini ebeveynlik yapmaktan çok ebeveynlik performansını yönetirken bulabiliyor.
Bir de telefonlarımızda biriken o kaydedilmiş gönderiler var.
“Çocuğunuza sorumluluk kazandırmak için beş öneri.”
Kaydet.
“Çocuğunuzun duygularını düzenlemesine yardımcı olacak yedi cümle.”
Bunu da kaydet.
Ardından sabah rutinleri, ekran süresi, ödev alışkanlığı, kardeş kıskançlığı, özgüven, sınır koyma…
Telefonumuzda küçük çaplı bir ebeveynlik kütüphanesi oluşuyor. Çoğunu okumaya fırsat bulamıyoruz ama olsun. Bir gün ihtiyacımız olabilir.
Bilgiye ulaşmak gerçekten çok kolaylaştı. Fakat bu bilgilerin hangisinin bizim çocuğumuz için, hangi durumda, ne kadar işe yarayacağını anlamak o kadar kolay değil.
Özellikle DEHB söz konusu olduğunda.
Bir yerde “Çocuğunuza bağımsızlık kazandırın” deniyor. Başka bir yerde “Yürütücü işlev becerileri gelişirken daha fazla dış desteğe ihtiyaç duyabilir” diye okuyoruz.
İkisi de doğru.
Ama akşam saat yedide, ödevin başında oturmamak için kırk dakikadır türlü gerekçeler bulan bir çocukla karşı karşıyayken hangisini ne kadar uygulayacağımıza karar vermek pek de kolay olmuyor.
O sırada insanın ihtiyacı olan şey bazen yeni bir tavsiye değil. Elindeki on tavsiyeden hangisinin bu akşam işine yarayacağını bilmek.
Rutin oluşturun. Peki rutini kim oluşturacak?
Ebeveynlerle çalışırken üzerinde özellikle durduğum bir konu var. Verdiğimiz önerinin aileye ne kadar iş çıkaracağı.
Çünkü bazı öneriler kağıt üzerinde oldukça basit görünüyor.
“Sabah rutini oluşturun.”
Peki rutini kim hazırlayacak?
“Görsel hatırlatıcılar kullanın.”
Kim tasarlayacak, kim güncelleyecek?
“Ödevleri küçük parçalara bölün.”
Kim bölecek?
“Geçişleri önceden planlayın.”
Kim saati takip edecek?
“Olumlu davranışları pekiştirin.”
Kim gözlemleyecek, kim hatırlayacak?
Bütün bunların işe yaradığı durumlar var. Hatta bazı çocuklar için oldukça önemli destekler bunlar.
Ama önerinin kendisi kadar, onu kimin uygulayacağını da konuşmamız gerekiyor.
Çünkü birçok evde bütün bu işler dönüp dolaşıp aynı kişinin önüne geliyor.
Genellikle annenin.
Bir anne “Artık sürekli hadi demek istemiyorum” dediğinde, yalnızca aynı kelimeyi tekrar etmekten yorulmuş olmuyor.
Ödevin teslim tarihini bilmekten, spor çantasını düşünmekten, ekranın kapanacağı saati takip etmekten, ertesi günün sınavını hatırlamaktan, bütün bunları çocuğuna tekrar tekrar söylemekten yorulmuş oluyor.
Üstelik çocuğu daha bağımsız olsun diye bütün bunları yapıyor.
Bence burada biraz durmaya değer.
Çocuğun bağımsızlığını da biz mi yöneteceğiz?
Diyelim ki sabah hazırlanmakta zorlanan bir çocuk için görsel bir rutin hazırladık.
Uyanmak, giyinmek, kahvaltı etmek, diş fırçalamak, çantayı almak.
Gayet güzel.
Ama her sabah listeyi anne açıyor, çocuğa gösteriyor, hangi adımda olduğunu soruyor, tamamlananları kontrol ediyor ve bir sonraki adıma geçmesini hatırlatıyorsa ne değişti?
Belki sabahlar biraz daha düzenli hale geldi. Bu da az şey değil.
Fakat çocuk hala ne yapacağını öğrenmek için annesinin yönlendirmesini bekliyorsa, hazırladığımız sistemin önemli bir kısmı annenin üzerinde çalışıyor demektir.
Burada görsel rutinin işe yaramadığını söylemiyorum. Tam tersine, doğru kullanıldığında çok yararlı olabilir.
Ama benim asıl merak ettiğim, birkaç hafta sonra ne olacağı.
Çocuk listeye kendiliğinden bakmaya başlayacak mı? Annenin beş hatırlatması zamanla üçe, sonra bire düşebilecek mi? Bir sonraki adımı hatırlamak için başka birinden komut beklemek yerine kendi kullandığı bir yöntem geliştirebilecek mi?
Elbette her çocuk aynı hızda ilerlemeyecek. Bazıları uzun süre daha yoğun desteğe ihtiyaç duyacak. DEHB’de planlama, hatırlama, başlatma ve sürdürme becerilerinin gelişimi de her zaman çocuğun yaşından beklediğimiz hızda ilerlemeyebiliyor.
Dolayısıyla desteği hemen çekmekten söz etmiyorum. Ama verdiğimiz desteğin zamanla nasıl değişeceğini düşünmemiz gerekiyor.
Bazen çocuğun bir işi yapabilmesi için önce yetişkinin o işin büyük bölümünü organize etmesi gerekir. Bunda yanlış bir şey yok.
Sorun, yıllar geçmesine rağmen organizasyonun tamamının hala aynı kişide kalması ve bunun artık sorgulanmaması.
Bir çocuk kendi çantasını hazırlayabiliyor olabilir. Ama her akşam “Çantanı hazırladın mı?” diye sorulmasını bekliyorsa, henüz işin tamamını üstlenmiş sayılmaz.
Çantayı hazırlamak başka, çantanın hazırlanması gerektiğini hatırlamak başka bir beceri. Bazen yalnızca ilkini öğretiyoruz. İkincisi bizde kalıyor.
Sonra da neden hala her şeyi hatırlatmak zorunda olduğumuza şaşırıyoruz.
Peki bütün bu destekler ne zaman azalacak?
Bence ebeveynlik önerilerini değerlendirirken yeterince sormadığımız soru bu.
Bir rutin oluşturduk, güzel. Ama bu rutin çocuğun hangi beceriyi kazanmasına yardım edecek?
Bir hatırlatma sistemi kurduk. Peki çocuk bu sistemi zamanla kendisi kullanabilecek mi?
Ödevleri küçük parçalara ayırıyoruz. Bir süre sonra bunu birlikte yapmayı, ardından bazı adımları çocuğa bırakmayı deneyebilir miyiz?
Bunlar her zaman kolay olmayacak. Hatta bazen bir beceriyi kazandığını düşündüğümüz çocuk, yoğun bir sınav haftasında yeniden daha fazla desteğe ihtiyaç duyacak.
İlerleme her zaman düz bir çizgide gitmiyor. Ama bu, yönümüzün ne olması gerektiğini değiştirmiyor. Çocuğumuzun bugün yapamadığı bir şeyi sonsuza kadar onun yerine yapmak zorunda değiliz. Yapabileceği küçük bir kısmı bulup oradan başlayabiliriz.
Belki bu hafta çantasını kendi hazırlamasını değil, çantasını hazırlaması gerektiğini hatırlatacak yöntemi birlikte seçmesini isteyeceğiz.
Belki sabah rutininin tamamını yönetmesini değil, yalnızca ilk iki adımı bizim hatırlatmamız olmadan tamamlamasını çalışacağız.
Küçük görünebilir. Zaten küçük olmasında bir sakınca yok. Çünkü bir çocuğun bağımsızlığı, bir sabah uyanıp bütün sorumluluklarını üstlenmeye karar vermesiyle gelişmiyor.
Bazen çok uzun süre birlikte yaptığımız bir işin küçücük bir parçasını ona bırakmamızla başlıyor. Tabii burada ebeveynin de öğrenmesi gereken bir şey var: Çocuğun yapabileceği bir işi, daha hızlı veya daha düzgün olsun diye hemen üstlenmemek.
Bu da pek kolay değil. Özellikle sabah sekize beş kala.
Ama her şeyi bizim yapmamızın daha pratik olduğu o beş dakikayla, çocuğun kendi becerisini geliştirmesi için ihtiyaç duyduğu zaman arasında sürekli bir tercih yapıyoruz.
Her zaman ikinciyi seçemeyebiliriz. Zaten seçmek zorunda da değiliz. Yeter ki bütün düzenimiz yalnızca bizim hatırlamamıza, planlamamıza ve takip etmemize bağlı kalmasın.
